Het kabinet onderzoekt de mogelijkheden tot privatisering van Nederlandse gevangenissen. Maar omdat voor-en tegenstanders vinden dat het geweldsmonopolie bij de staat moet blijven liggen, zullen gevangenissen niet volledig in handen komen van bedrijven. De vraag is of privatisering dan nog wel nut heeft.
Wat levert privatisering van gevangenissen in Nederland op? Staatssecretaris Fred Teeven (Veiligheid en Justitie) heeft zijn ministerie opdracht gegeven dit te onderzoeken. In het gedoogakkoord is opgenomen dat het kabinet “privatisering zal voorbereiden van voor het gevangeniswezen relevante taken met het oog op versobering en kosteneffectiviteit.” Het Kabinet-Rutte ziet ook bij het gevangeniswezen mogelijkheden om te bezuinigen. Maar zelfs voorstanders van meer privatisering zien gevangenissen met een winstoogmerk niet zitten.
Kosten
Het meest genoemde voordeel van privatisering is kostenbesparing. De gedachte is dat het bedrijfsleven dezelfde kwaliteit kan leveren, maar voor minder geld.
“De overheid is van zichzelf inefficiënt”, vindt Joost Eerdmans. Hij pleitte als LPF-Kamerlid in 2002 al voor meer privatisering, omdat er bij “de overheid altijd geld bij moet.” Er werken te veel mensen in de gevangenissen, terwijl met minder mensen het vaak makkelijker is om beslissingen te nemen. “Je kan denken dat je met vijf man extra tot betere ideeën komt. Maar je kan ook denken dat door vijf man extra de zaak vertroebelt”, aldus de huidige wethouder in Capelle aan den IJssel.
Daar is lang niet iedereen het met eens. “Ik heb nog nooit een argument gehoord waarom de overheid niet efficiënter kan werken”, zegt Lea Bouwmeester, Tweede Kamerlid van de PvdA. “Als de staatssecretaris minder bestuurslagen wil, kan hij dat toch zelf doen? Hij is toch de baas?”
Volgens een fractiemedewerker van de SP is ook dat een slecht idee. “Praat Teeven wel met zijn werknemers? Uit ons eigen onderzoek blijkt dat voor gevangenispersoneel de grens echt is bereikt. Er is al zoveel bezuinigd. Met commerciële bedrijven aan het roer zal dat alleen nog maar erger worden.” De SP is bang dat er dan minder aandacht naar recidivebestrijding gaat, met meer criminaliteit als gevolg.
Bezuinigen
De VVD vindt inderdaad dat op het personeel bezuinigd kan worden. Volgens Tweede Kamerlid Ard van der Steur is de CAO van ambtenaren “veel duurder” dan voor ander personeel. Maar dat is “nonsens”, volgens Bouwmeester. “Ik heb zelf onderzoek gedaan toen er 1100 werknemers moesten verdwijnen vanwege de leegstand van cellen. Dat is toen ook gewoon gebeurd.”
De kosten zullen na privatisering niet veel lager zijn, denkt Miranda Boone, bijzonder hoogleraar Penologie en Penitentiair Recht. “Onderzoeken geven aan dat de kosten in het begin veelal afnemen, maar later weer oplopen.”
Voor de PvdA is privatisering van gevangenissen sowieso uit den boze. Bouwmeester: “Publieke taken zijn kerntaken. Dat geldt voor onderwijs, zorg en ook veiligheid. Dat zijn dingen die de overheid zelf moet doen, om de kwaliteit te bewaken. De bankencrisis heeft ons één ding duidelijk gemaakt: als de overheid op te grote afstand staat, gaan er dingen mis.”
Geweldsmonopolie
Boone ziet privatisering zoals in Engeland en de VS niet zitten, omdat de rechtspositie van gevangenen dan verslechtert. “Nu al kunnen gedetineerden in Nederland geen klacht indienen tegen de kapper en de tandarts, want deze taken worden al door verzelfstandigde diensten uitgevoerd.” Zou het essentiële zaken betreffen als beveiliging en het toepassen van geweld, dan is privatisering volgens de hoogleraar zelfs “gevaarlijk.”
“Berechten en de straf uitvoeren is een overheidstaak”, vind de SP. Ook voor Bouwmeester van de PvdA is het essentieel dat alleen de overheid geweld mag toepassen, bijvoorbeeld wanneer een gevangene zich agressief gedraagt. “Het geweldsmonopolie moet behouden worden.”
Volgens Joost Eerdmans gaat het erom dat wordt voldaan aan de richtlijnen die de overheid stelt. Dan kunnen beveiligingstaken ook door commerciële bedrijven uitgevoerd worden. “Maar de overheid blijft wel verantwoordelijk. Ik wil niet dat er op zijn Mexicaans twaalf op een cel moeten.”
Engeland en de VS
Eerdmans is dan ook niet voor volledige privatisering, zoals in de VS en Engeland. “Ik kan me voorstellen dat een gevangenisdirecteur gewoon in overheidsdienst blijft en verantwoording aflegt aan de staatssecretaris.”
Wel vindt hij dat vooral op de werkvloer veel efficiënter kan worden gewerkt. “Zaken als de begeleiding van activiteiten kunnen prima gedaan worden door particuliere bedrijven.”
Ook hoogleraar Miranda Boone vindt de uitbesteding van bepaalde diensten “niet zo’n probleem”, zolang het niet gaat om de privatisering van het management van gevangenissen. Kamerlid Bouwmeester denkt er hetzelfde over: “Schoonmaken wel, beveiligen niet.”
Gedeeltelijke privatisering
In Nederland zal het niet snel komen tot een systeem dat geheel in commerciële handen is. Het gevangeniswezen zal eerder gedeeltelijke geprivatiseerd worden. Niet op alle elementen van het gevangeniswezen is ruimte voor marktwerking, omdat door zowel voor-als tegenstanders veel waarde wordt gehecht aan het geweldsmonopolie van de staat.
De vraag is dan of gedeeltelijke privatisering nog wel het beoogde effect heeft: geld besparen. Daarom is het goed dat er een onderzoek loopt, vindt Ard van der Steur van de VVD: “Als blijkt dat dit niets oplevert, heeft het ook geen zin.”
Klik hier voor de interviews met Joost Eerdmans, Lea Bouwmeester en Miranda Boone
Tags: Boone, Bouwmeeseter, Eermans, gevangenissen, Privatisering, Teeven, Van der Steur