Nederlandse rechters lijken te kampen met een imagoprobleem. Ze zouden te lage straffen uitdelen, de verkeerde mensen veroordelen, en niet bestand zijn tegen media-aandacht. Ellen van Rijssen, voormalig strafrechter en nu familierechter bij de Utrechtse rechtbank, denkt dat het beeld van rechters vooral wordt bepaald door de media, door het huidige politieke klimaat en door angst en onvrede in de samenleving. De echte wereld van de rechtspraak is voor velen onbekend. Daarom is het goed nu meer openheid te geven.
Wat zijn volgens u de belangrijkste eigenschappen die een rechter moet hebben?
Je moet evenwichtig zijn. Je moet je niet laten beïnvloeden, niet door partijen maar ook niet door druk van buitenaf: door pers, door media, door politiek. Daar moet je echt tegen kunnen. En je moet goed kunnen luisteren en knopen kunnen doorhakken.
Onlangs was in het nieuws dat rechters, in dit geval de strafrechters bij het proces Wilders, juist onvoldoende bestand zouden zijn tegen mediadruk. Is dat in het algemeen zo?
Het is sowieso anders dan vroeger. Toen stonden rechters ergens op een voetstuk en was de rechterlijke macht heel erg gesloten. Nu moeten we veel transparanter zijn en dat is ook alleen maar goed. Het is een nieuwe ontwikkeling dat er veel meer op onze vingers wordt gekeken, en daar zijn we ook wel mee bezig. We krijgen presentatietrainingen, leren omgaan met camera’s. De wereld verandert steeds meer, en daar moet de rechterlijke macht wel in mee gaan.
Er komt wel vaker kritiek op rechters, zeker op strafrechters, dat ze te lage straffen zouden geven of dat ze de verkeerde mensen veroordelen. Wat doet dat soort kritiek met u?
Ik snap waar de kritiek vandaan komt. Anderzijds denk ik soms ook: je kent het dossier niet eens. Het is zo beperkt wat je van een zaak terugziet in de media, over het algemeen, daar kun je zo helemaal geen oordeel over geven. En wat betreft zo’n algemene opmerking als ‘rechters straffen te laag:’ Nederland staat in de top tien van landen die de hoogste straffen uitdelen ter wereld. Dus de feiten kloppen dan niet, het wordt heel snel geroepen maar het klopt lang niet altijd en dat is wel jammer.
Hoe zou het komen dat best veel mensen dat idee wel hebben?
Dat komt deels door hoe erover geschreven wordt in de media, deels doordat er op dit moment een stevige rechtse wind waait, en deels door onbekendheid. Èn ook door onvrede en angst. In de krant leest men over criminaliteit. Nu wordt er bijvoorbeeld veel geschreven over de toename van woningovervallen, echt nare overvallen. Voorheen werd er ingebroken als mensen niet thuis waren of sliepen ze er doorheen. Nu wordt gewoon aangebeld en word je overmeesterd in je woning. Er zijn ook vaker wapens bij betrokken en zeer ernstig letsel bij de slachtoffers komt ook vaker voor. Het wordt dus harder. Er is nu ook heel veel publiciteit over kindermisbruik. Het is de vraag of kindermisbruikzaken vaker voorkomen dan voorheen of dat er vaker over wordt geschreven. Hoe dan ook, al die nare berichten brengen angst teweeg bij mensen. Ik snap dan ook wel dat je van daaruit roept ‘ik wil zwaardere straffen.’ Alleen als je het heel feitelijk bekijkt, straffen wij relatief gezien heel pittig. Maar natuurlijk, in sommige zaken kun je dat nog steeds niet stevig genoeg vinden.
Heeft u het idee dat rechters aan gezag hebben verloren de laatste jaren?
In die zin dat we nu meer uitleg moeten geven, en dat is helemaal geen verkeerde ontwikkeling. Het is niet meer zo dat automatisch het gezag van de rechter maar wordt aangenomen en dat zijn of haar oordeel niet in twijfel wordt getrokken. Daar is nu meer kritiek op en dus moet je meer uitleg geven en transparanter zijn. Daar is niks mis mee.
Waarom is daar niks mis mee?
Omdat wij ook maar een vak uitoefenen. Dat doen we naar beste eer en geweten, maar we nemen wel soms beslissingen die verstrekkende gevolgen kunnen hebben. Dan moet je dat ook uitleggen, en dat is goed. Dat rechters vroeger onaanspreekbaar waren, niet toegankelijk, is niet meer van deze tijd. Iedereen moet uitleg geven over wat hij doet, als het nodig is.
In een reactie op het geruchtmakende boek over rechters van strafrechter Rinus Otte werd onder andere gezegd dat rechters misschien wel een imagoprobleem hebben, dat er te negatief over hen wordt gedacht. Denkt u dat ook?
Ja, daar kan ik het in een bepaald opzicht wel mee eens zijn. Dat is bijvoorbeeld ook waarom die serie [de Rechtbank, red.] gemaakt is. Het idee daarachter is om het gewone dagelijkse werk van rechters te laten zien. Het hoeft niet breed te worden uitgemeten hoe druk wij zijn in de zin van: kijk ons eens zielig zijn. Dat hoort ook bij ons werk. Maar als mensen roepen dat de straffen allemaal te laag zijn, dan klopt dat gewoon niet. Dan worden we neergezet als een stelletje softeriken en dat zijn strafrechters niet. Wat dat betreft is er wel een imagoprobleem, zou je kunnen zeggen.
Hoe zou de samenleving rechters wel moeten zien?
Als hardwerkende professionals die weloverwogen beslissingen nemen en die daar heel veel argumenten in meenemen. In het geval van strafrecht: de zwaarte van het delict, het strafblad van iemand, en óók de persoonlijke omstandigheden van de persoon. Soms ligt de nadruk bij de buitenwereld en in de pers na een vonnis vooral op dat laatste en vraagt men zich af hoe de rechter rekening heeft kunnen houden met bepaalde persoonlijke omstandigheden. Maar persoonlijke omstandigheden zijn slechts een onderdeel van de afweging en de beslissing en, zoals gezegd, zitten we nog steeds hoog in de top tien.
Tags: interview, media, Rechtbank Utrecht, rechter, Rechtspraak, straffen